काठमाडौँ । करिब सात महिनादेखि जारी अमेरिका–इरान द्वन्द्व अन्त्य गर्ने प्रयासस्वरूप होर्मुज स्ट्रेट (होर्मुज जलडमरूमध्य) खोल्ने र इरानमाथिको अमेरिकी आर्थिक नाकाबन्दी हटाउने विषयमा चरणबद्ध सम्झौताको सम्भावना खोजी भइरहेको छ।
रोयटर्सका अनुसार संयुक्त राष्ट्रसंघको महासभाका क्रममा न्युयोर्कमा रहेका अमेरिकी र इरानी प्रतिनिधिहरूबीच यस्तो सम्भावित सम्झौताबारे छलफल भइरहेको छ। प्रस्तावअनुसार इरानले होर्मुज स्ट्रेटबाट जहाजको आवतजावत सहज बनाउने र त्यसको बदलामा अमेरिकाले इरानमाथिको आर्थिक नाकाबन्दी हटाउने व्यवस्था हुन सक्छ।
एक वरिष्ठ इरानी अधिकारीले संकटलाई चरणबद्ध रूपमा समाधान गर्न सकिने बताएका छन्। उनका अनुसार पहिलो चरणमा अमेरिकी नाकाबन्दी अन्त्य गर्ने र त्यसपछि होर्मुज स्ट्रेट पुनः खोल्ने व्यवस्था गर्न सकिन्छ। रोक्का गरिएका इरानी कोषमा पहुँच दिने विषय पनि सम्भावित सम्झौताको हिस्सा बन्न सक्ने बताइएको छ।
तर वार्तामा मुख्य चुनौती दुवै पक्षले आफ्नो दबाबको माध्यम तत्काल त्याग्न नचाहनु हो। अमेरिकाले इरानमाथि आर्थिक दबाब कायम राखेको छ भने इरानसँग विश्वको महत्त्वपूर्ण तेल तथा ग्यास मार्ग होर्मुज स्ट्रेटमार्फत जहाजको आवतजावत नियन्त्रण गर्ने क्षमता छ। त्यसैले दुवै पक्ष आफ्नो प्रभाव कायम राख्दै सम्झौतामा पुग्ने प्रयासमा छन्।
इरानले यसअघि नै अमेरिकाले सैन्य दबाब कम गर्दै आफ्ना बन्दरगाहमाथिको नाकाबन्दी हटाएमा एक साताभित्र होर्मुज स्ट्रेट पुनः खोल्न सकिने संकेत दिएको थियो। यो प्रस्ताव मध्यस्थकर्तामार्फत अमेरिकासम्म पुर्याइएको थियो।
होर्मुज स्ट्रेटबाट जहाज आवतजावत गरेबापत ट्रान्जिट शुल्क लिने विषय पनि वार्ताको एउटा महत्त्वपूर्ण मुद्दा बनेको छ। रोयटर्सका अनुसार इरानले शुल्कसम्बन्धी आफ्नो मागलाई मुख्य सम्झौताबाट अलग दस्तावेजमा राख्न लचकता देखाएको छ। अहिले उसको प्राथमिकता अमेरिकी नाकाबन्दी अन्त्य गर्नु रहेको स्रोतहरूले बताएका छन्।
तर खाडी मुलुकहरू इरानले होर्मुज स्ट्रेटबाट गुज्रिने जहाजसँग शुल्क लिने प्रस्तावप्रति असहमत छन्। यसअघि पनि इरान र खाडी मुलुकबीच जलमार्गको व्यवस्थापन तथा शुल्कसम्बन्धी विषयमा मतभेद देखिएको थियो।
अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पले नोभेम्बर ३ मा हुने अमेरिकी मध्यावधि निर्वाचनपछि इरानसँग सम्झौता हुन सक्ने बताएका छन्। तर अमेरिकी प्रशासनले इरानमाथि आर्थिक दबाब कायम राख्दै वार्तामा आफ्ना सर्तहरू अघि बढाउने संकेत गरेको छ।
होर्मुज स्ट्रेट विश्वको प्रमुख ऊर्जा आपूर्ति मार्गमध्ये एक हो। द्वन्द्वका कारण यहाँबाट हुने व्यावसायिक जहाजको आवतजावतमा ठूलो कमी आएको छ। सेप्टेम्बर २२ मा सार्वजनिक रोयटर्सको विवरणअनुसार एक दिनमा दुईवटा मात्र वस्तुवाहक जहाजले यो जलमार्ग पार गरेका थिए, जबकि द्वन्द्वअघि दैनिक औसत करिब १२५ ठूला व्यावसायिक जहाज आवतजावत गर्थे।
त्यसैले होर्मुज स्ट्रेट पुनः सञ्चालन गर्ने विषयमा अमेरिका र इरानबीच सम्भावित सहमति बनेमा त्यसको प्रभाव क्षेत्रीय सुरक्षा मात्र नभई विश्वव्यापी ऊर्जा आपूर्ति र अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा समेत पर्न सक्नेछ।